Asset Publisher Asset Publisher

WYBRANE ATRAKCJE TURYSTYCZNE NA TERENIE NADLEŚNICTWA PRZYTOK

19.01.2026 | Przemysław Paweł Popiół

WYBRANE ATRAKCJE TURYSTYCZNE NA TERENIE NADLEŚNICTWA PRZYTOK

Kamień Forstera i Martiniego. Rybakówka.

Las Nadodrzański (niem. Oderwald) od 1429 roku na mocy decyzji księcia Henryka IX stał się własnością Zielonej Góry, a dochody z pożytków leśnych, czyli drewna, zwierzyny łownej, ryb, raków i runa leśnego zasilały przez kilka stuleci miejską kasę. Z czasem Las Nadodrzański był celem wycieczek i wypoczynku mieszkańców miasta i okolicy. Zaszła więc potrzeba zapewnienia odwiedzającym miejsc, gdzie można było wypocząć, zjeść i się napić.

Początkowo obiektami takimi były gospodarstwa rybackie (rybakówki), które oznaczano na mapach z początku XIX wieku jako Fischer Haus, później jako Fischerei lub Oderfischerei. Pierwotnie obiekty te służyły rybakom do przechowywania niezbędnego do połowu ryb sprzętu, np. sieci. Zapewne także tam oprawiano złowione ryby, które następnie albo wędzono, albo transportowano na targi rybne do większych miejscowości. Z czasem jednak rybakówki zaczęły pełnić także inne role, związane z obsługą coraz większego ruchu turystycznego. Obok nich powstawały altany i miejsca wypoczynku okolicznej ludności.

Wydaje się, że najbardziej znanym i najchętniej odwiedzanym miejscem w Oderwaldzie była „chata z kory” (niem. Rindenlaube) znajdująca się przy gospodarstwie rybackim (niem. Oderfischerei) położonym przy skrzyżowaniu drogi prowadzącej z Krępy (niem. Krampe)w kierunku Lasu Nadodrzańskiego i traktu leśnego biegnącego wzdłuż licznych meandrów Odry, odciętych od głównego koryta na skutek regulacji rzeki. Pomimo tego, że znajdujący się na chacie napis informował, że chata została zbudowana w 1813 roku przez „szanowne mieszczaństwo” (niem. respektiven Bürgerschaft), to jednak wiadomo, że powstała dwa lata wcześniej. Funkcjonowała do lat 30. XX wieku.

Już w 1839 roku naprzeciwko chaty, po drugiej stronie drogi, magistrat postanowił urządzić letni salon. W drewnianym budynku znajdowała się duża sala o powierzchni około 80 m2. Wygląd tego pierwotnego założenia (zwanego Oderwald-Etablissements) znajdował się na tarczy strzelniczej z roku 1839, która była w posiadaniu zielonogórskiej gildii strzeleckiej.

Po niespełna 20 latach, w 1858 roku postanowiono zbudować zupełnie nowy obiekt, wg projektu zielonogórskiego mistrza murarskiego Carla Mühlego. Zachowano starą salę, do której dostawiono dwupiętrową gospodę z wyszynkiem, piwnicą, salą taneczną i salą konferencyjną.

W 1865 roku za niemal 6000 talarów zbudowano utwardzoną drogą, która wiodła z Krępy do restauracji w Oderlwaldzie. Połowę tej sumy wyłożył tajny radca handlowy Friedrich Förster, jeden z najbogatszych zielonogórskich mieszczan. Podczas budowy zachowano przebieg dawnego traktu, co było powodem utyskiwań mieszkańców jeszcze w latach 20. XX wieku, bowiem liczne zakręty nie sprzyjały „prędkości współczesnego ruchu”.

Popularność restauracji w zielonogórskim Lesie Nadodrzańskim była tak duża, że w 1900 roku szynkarz Carl Schultze kosztem 63 000 marek zbudował nowy budynek, który mógł pomieścić kilkadziesiąt osób. Obok znajdowały się liczne altany i miejsca wypoczynku na świeżym powietrzu.

Obecna rekonstrukcja „chaty z kory” powstała na podstawie dostępnych ilustracji i fotografii, ale nie do końca jest odzwierciedleniem oryginału. Znajduje się w tym samym miejscu, co obiekt historyczny. Inicjatorem jej odbudowy jest Nadleśnictwo Przytok.

8 lipca 1899 roku z okazji 57. generalnego zjazdu Śląskiego Towarzystwa Leśnego nieopodal stojącej tu niegdyś drewnianej rybakówki prezes Towarzystwa posadził trzy dęby, które miały upamiętniać trzy znamienite osobistości Zielonej Góry: królewskiego radcę handlowego Friedricha Gottloba Förstera, burmistrza Christopha Friedricha Benjamina Kaufmanna oraz miejskiego radnego Martiniego. Przy każdym z dębów postawiono także wykonane
z piaskowca niewielkie stele z nazwiskami zasłużonych: Dąb Förstera, Dąb Martiniego i Dąb Kaufmanna. Do naszych czasów dotrwały jedynie dwa z trzech dębów. Brakuje Dębu Kaufmanna, a z pierwotnej steli zachował się jedynie fragment.

O Martinim wiadomo niewiele. Był miejskim radnym i asesorem sądowym w I poł. XIX w. Należał do elitarnego stowarzyszenia kupców, przemysłowców i winiarzy oraz sporządził rękopiśmienny odpis nieznanej kroniki miasta.

Christoph Friedrich Benjamin Kaufmann (1717– 1775) pełnił funkcję burmistrza przez 29 lat, najdłużej w historii Zielonej Góry pod panowaniem pruskim. Dzięki sprytowi i odwadze wielokrotnie ocalił miasto przed grabieżami, m.in. podczas wojny siedmioletniej. Był brany do niewoli jako zakładnik. Po śmierci pochowano go w kościele ewangelickim, a jego epitafium znajduje się w zielonogórskiej konkatedrze.

Friedrich Gottlob Förster (1804–1873) pochodził z rodziny zielonogórskich kupców i przemysłowców. Przejął rodzinną manufakturę sukna, którą rozwinął w nowoczesne przedsiębiorstwo. W 1826 r. współzałożył pierwszą w Prusach wytwórnię szampana. Był także właścicielem wytwórni papieru, kopalni węgla brunatnego i smolarni. Wspierał rozwój miasta – działał na rzecz budowy kolei, powstania Stowarzyszenia Miłośników Rozwoju i Upiększania Miasta oraz wieży widokowej na wzgórzu Hirtenberg (obecna Wieża Braniborska). W 1847 r. został posłem do Landtagu, a rok później wydał kronikę Zielonej Góry. Pod koniec życia był świadkiem upadku rodzinnej fortuny. Spoczywa na dawnym cmentarzu Świętej Trójcy (obecnie park).

Pomnik Otto Mülcha

Całym obszarem Oderwaldu zarządzał nadleśniczy, którego siedziba mieściła się w Krępie. Jedną z najbardziej zasłużonych postaci związanych z tym terenem był Otto Mülsch, pełniący funkcję nadleśniczego w latach 1900–1920. Nie ograniczał się on jedynie do gospodarowania lasem w celu przynoszenia zysków miastu — aktywnie dążył również do popularyzacji tego obszaru wśród mieszkańców i przyjezdnych. Dzięki jego inicjatywom Zielona Góra inwestowała w rozbudowę dróg dojazdowych, leśnych ścieżek oraz w urozmaicenie drzewostanu. Kamień upamiętniający Otto Mülscha został odrestaurowany w 2006 roku z inicjatywy mieszkańców Zielonej Góry.

Las Nadodrzański. Kamień 500 lecia

Kamień po raz pierwszy postawiono w czerwcu 1929 roku podczas dwudniowych obchodów związanych z 500-leciem przynależności nadodrzańskich lasów do Zielonej Góry. Konsekracja kamienia była jednym z głównym elementów uroczystości jubileuszu. Niestety, zapewne już po wojnie głaz został przewrócony i zasypany i tak przeleżał w ziemi kilkadziesiąt lat. Z inicjatywy Stowarzyszenia Lubuski Krajobraz Kulturowy i Nadleśnictwa Przytok kamień odkopano i poddano niezbędnej konserwacji. Napisy, które pierwotnie wyryto, zostały częściowo skute, zapewne w trakcie akcji zacierania niemieckich śladów na ziemiach pozyskanych przez Polskę po II wojnie światowej. Pamiątkowy głaz to czerwono-brązowy granit skandynawski z żyłą kwarcową. Ma około 1,4 m wysokość, dolną średnicę ponad 1 metra i waży blisko 2 tony. Został znaleziony przy Altkesseler Strasse naprzeciwko cegielni Klopscha (obecnie Szosa Kisielińska, okolice LO nr IV). Kamień został obrobiony przez rzeźbiarza i mistrza kamieniarskiego Hugo Wetza z Grünbergu, który swój warsztat miał przy Bahnhofstrasse 32a (obecnie al. Niepodległości 5). Z kolei rysunek zamieszczony w publikacji wydanej z okazji obchodów jest autorstwa nauczyciela Austa. Napis został wykuty przez miejskiego radcę budowlanego Wernera Ribbecka.

Pierwotna treść napisu brzmiała:

Dankstein für Vater Tat

Mahnstein zu neuer Saat

500 Jahre Grünberger Oderwald

1429–1929

Dziękczynny głaz za ojców czyny,

Jako pamiątka siewu, którego życzymy.

500 lat zielonogórskiego Lasu Odrzańskiego

1429–1929

Leśna Góra – Cigacice. Most żelazny.

1 kwietnia 1925 roku zakończono budowę nowego mostu nad Odrą, który zastąpił wcześniejszą konstrukcję drewnianą. Most wykonano ze stali i betonu w firmie Georga Beuchelta z Zielonej Góry, odpowiedzialnej również za Most Grunwaldzki we Wrocławiu. Nowa konstrukcja ma 390 metrów długości i 6,2 metra szerokości. Pierwszy drewniany most powstał w tym miejscu w 1862 roku. Do dziś zachowały się jego przyczółki – ziemny na lewym brzegu Odry oraz murowany na prawym. Obecny stalowo-betonowy most powstał dzięki Zakładowi Konstrukcji Stalowych i Mostowych Beuchelt & Co., a elementy stalowe dostarczyła huta z Rudy Śląskiej. Obiekt otwarto 29 kwietnia 1925 roku pod nazwą Monbart. 29 stycznia 1945 roku piąte przęsło mostu wysadzili niemieccy saperzy, aby powstrzymać rajd radzieckich czołgów. Mimo wysadzenia przęsła kilka czołgów zdołało dotrzeć na drugi brzeg, dezorganizując obronę niemiecką. W lutym 1945 roku Rosjanie zbudowali tymczasowy most pontonowy, umożliwiający przeprawę wojsk. W latach 50. odbudowano zniszczone przęsło, wykorzystując stalowe elementy dostarczone przez Hutę „Kościuszko”. Od 2015 roku, po połączeniu miasta z gminą Zielona Góra i na mocy porozumienia ze Starostwem Zielonogórskim, most przeszedł we władanie miasta, mimo że nie leży bezpośrednio na jego terenie.

Leśna Góra. Skansen fortyfikacyjny.

Oderstellung to zespół około 650 schronów (planowano ok. 780), wybudowanych w latach 1928–1939, przy czym najwięcej, bo około 300 obiektów, powstało w 1935 roku. Ciągnęły się wzdłuż lewego brzegu Odry, od Wrocławia po Krosno Odrzańskie, a lubuski odcinek mierzy około 100 km. Większość schronów była niewielka i jednokondygnacyjna, pełniła funkcje bojowe, obserwacyjne lub łączyła obie te role, z załogą liczącą 3–6 żołnierzy. Grubość ścian i stropów wynosiła zwykle około 1 metra. Podstawowym uzbrojeniem był ciężki karabin maszynowy MG 08, a później MG 34. Konstrukcje często opierano o wały przeciwpowodziowe, a resztę obiektów ulokowano w nadodrzańskich lasach, zagajnikach i na polach. Odległość między schronami wynosiła kilkaset metrów, a od brzegu rzeki od kilku metrów do 1,5 km. Po II wojnie światowej wiele schronów zostało wysadzonych i pozbawionych pancerzy, ale nawet ruiny pozwalają wyobrazić sobie ich pierwotny wygląd. Podczas wysadzania stropodachy często koziołkowały w powietrzu, lądując w przypadkowych miejscach.

Lubuski odcinek Oderstellung

Odcinek ten zaczyna się przed Bytomiem Odrzańskim i wyróżnia się większym zagęszczeniem schronów, rozmieszczonych nawet w dwóch lub trzech liniach, co wynikało z ukształtowania terenu. Niestety większość obiektów w okolicy Nowej Soli to ruiny, ukryte wśród drzew. Dzięki pracy lokalnych pasjonatów udało się zrewitalizować kilka obiektów, np. schron 562 przy ul. Południowej, który jednak nie jest jeszcze dostępny dla zwiedzających. Schron 560 nad Odrą również został odnowiony, lecz obecnie stoi opuszczony. W okolicy starego mostu kolejowego w Stanach znajdziemy ceglane blokhauzy, a także fundamenty wieży obserwacyjnej i pagórek maskujący, który miał wprowadzać w błąd nieprzyjaciela. Podczas spacerów wałem przeciwpowodziowym można natknąć się na wysadzone schrony, np. na Białej Górze. W okolicach Tarnawy Odra podmyła jeden z obiektów, który do dziś spoczywa pod nienaturalnym kątem. Najlepiej zachowane obiekty znajdują się na około 20-kilometrowym odcinku Odry na północ od Zielonej Góry, w tym w Leśnej Górze i Cigacicach. Tu można zobaczyć m.in. dzwon obserwacyjny na zasypanym schronie oraz schrony bojowe 702 i 711.

Uzbrojenie i wyposażenie schronów

Schrony wykorzystują zarówno beton, jak i stal. Popularne płyty pancerne to m.in.:

- 7p7 – płyta ważąca 7,6 tony (3,4 x 2,7 x 0,1 m), chroniąca strzelca w izbie bojowej,

- 9p7 – stalowe „grzybki”, czyli dzwony obserwacyjne, pozwalające obserwować teren w zakresie 360°,

- 48p8 – niewielkie płyty (70 x 80 x 4 cm, 250 kg) stosowane przy wejściach,

- 3ap7 – półkopuły pancerne o grubości 15 cm i wadze 17 ton, trudne do skutecznego maskowania.

Oderstellung miała spowolnić ofensywę radziecką i dać Niemcom czas na organizację obrony. W rejonie Kanału Kopalnica w pobliżu Nowej Soli powstały stanowiska ogniowe maskowane na budynki gospodarcze, z których do dziś zachowała się tzw. „Panzerstodoła” z płytą pancerną chroniącą operatora karabinu maszynowego.

Przytok. Kościół

Przytok - wieś w źródłach pisanych wymieniana po raz pierwszy w roku 1408. Kościół w Przytoku znajduje się na niewielkim wzniesieniu, w północno-zachodniej części wsi, przy drodze prowadzącej ze Starego Kisielina do miejscowości Jany. Świątynia powstała w III ćwierci XVIII wieku. Teren przykościelny częściowo wyłożono kostką granitową i obsadzono krzewami. Na sąsiedniej działce stoi piętrowa plebania, a przed kościołem ustawiono drewniany krzyż z ukrzyżowanym Jezusem. Świątynia wzniesiona jest w stylu klasycystycznym. Obiekt murowany z cegły i kamienia, jest orientowany, jednoprzestrzenny, z trójbocznym zamknięciem od wschodu. Po północnej i południowej stronie przylegają piętrowe przedsionki. Na osi podłużnej znajdują się zakrystia i kruchta. Nawę przykrywa dach dwuspadowy, a część prezbiterialną – dach wielospadowy. Do elewacji zachodniej przylega kwadratowa wieża z namiotowym hełmem, w której przyziemiu znajduje się główne wejście do kościoła. Kondygnacje świątyni i wieży zdobią łukowo zamknięte okna. Wnętrze przykryte jest drewnianym stropem z emporami wspartymi na kwadratowych filarach. Balkony ozdobiono pseudopłycinami w kształcie regularnych wieloboków. Do zachowanego wyposażenia kościoła należą m.in.: neobarokowy ołtarz, dwa dzwony z 1930 i 1938 roku, wiszące na wieży, prospekt organowy oraz obraz na płótnie przedstawiający Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny, przywieziony po II wojnie światowej z kościoła w Waszkowcach na Ukrainie przez przesiedleńców. Kościół pozostaje własnością wyznaniową i regularnie odbywają się w nim msze święte.

Kamień i dąb Jana Pawła II

Historia papieskich dębów zaczęła się 28 kwietnia 2004, w czasie jednej z pielgrzymek polskich leśników. To wtedy leśnicy zawieźli 2,5 kg nasion Chrobrego, wtedy najstarszego dębu szypułkowego w Polsce (niestety kilka lat później dąb spłonął). Do Polski nasiona wróciły z błogosławieństwem Jana Pawła II i od tej pory każdy „potomek” Chrobrego nazywany jest dębem papieskim. W maju 2004 żołędzie otrzymały certyfikat i świadectwo pochodzenia. Następnie trafiły do gospodarstwa szkółkarskiego w Nędzy, należącego do nadleśnictwa w Rudach Raciborskich. 630 nasion dojrzewało tam dwa lata, najpierw w pawilonach foliowych, później pod gołym niebem. Przetrwało 514 sadzonek. W tym czasie „dzieci” Chrobrego zostały podzielone między nadleśnictwa, szkoły, seminaria duchowne i sanktuaria w całej Polsce. Każda sadzonka posiada stosowny certyfikat z nadanym kolejnym numerem. 16 maja 2006 roku na ścieżce dydaktyczno-przyrodniczej Kisielin posadzono wspomniany powyżej dąb. Numer certyfikatu dębu 441. Jednocześnie przy posadzonym dębie postawiono obelisk, upamiętniający to wydarzenie.

Pałac w Przytoku

Pałac znajduje się w centralnej części wsi i nie jest bezpośrednio widoczny z drogi. Punktem orientacyjnym jest brama wjazdowa przy ul. Lubuskiej, około 400 metrów od głównego skrzyżowania w kierunku Milska. Obiekt wzniesiono w latach 1864–1867 w stylu renesansowym. Szczególnie efektowna jest fasada frontowa, wyróżniająca się wieżą z zadaszonym wejściem oraz ryzalitem zakończonym ozdobnym szczytem. Od strony ogrodu pałac zdobią liczne subtelne elementy dekoracyjne oraz wejście z arkadami. Całość otacza park, którego założenie sięga 1792 roku. Pałac zachował się w bardzo dobrym stanie, a dzięki przeprowadzonym pracom remontowym prezentuje się w pełnym blasku. Teren pałacowo-parkowy jest ogólnie dostępny. Obecnie w budynku funkcjonuje Młodzieżowy Ośrodek Socjoterapii.

Winnica samorządowa. Lubuskie Centrum Winiarstwa w Zaborze

Lubuskie Centrum Winiarstwa zostało otwarte w październiku 2015 r. Budowa centrum, które stało się głównym punktem na Lubuskim Szlaku Wina i Miodu, była kluczowym zadaniem projektu „Lubuskie aktywne i turystyczne”, realizowanego przez zarząd województwa. W Zaborze funkcjonuje także największa w Polsce samorządowa winnica o powierzchni 35 ha, w której uprawy prowadzi trzynastu winiarzy. Głównym celem powstania Lubuskiego Centrum Winiarstwa było rozwijanie marki i potencjału turystycznego regionu, kształtowanie tożsamości regionalnej, integracja środowisk winiarskich oraz odradzanie tradycji związanych z uprawą winorośli i produkcją wina na tych terenach. Centrum pełni funkcje reprezentacyjną, turystyczną, rekreacyjną i muzealną, a także stanowi bazę naukowo-dydaktyczną, umożliwiającą kształcenie studentów na kierunku winiarskim. Jest ważnym zapleczem w badaniach naukowych w zakresie enologii. W obiekcie znajduje się m.in. część dydaktyczna z salą multimedialną do zajęć ze studentami, ekspozycja wina wraz z wystawą prezentującą proces uprawy winorośli, a także sala pokazowa produkcji wina, w której studenci mogą zapoznać się z pełnym procesem technologicznym. Część technologiczna centrum, wyposażona w maszyny i urządzenia, służy jako zaplecze dydaktyczno-badawcze dla specjalności winiarskiej prowadzonej przez Filię Uniwersytetu Zielonogórskiego w Sulechowie.

Pałac w Zaborze

Budowę pałacu rozpoczęto w 1677 roku, kiedy majątek należał do Henryka Jana von Dünnewald. Rezydencję wzniesiono na miejscu wcześniejszej siedziby rodowej. Po bezpotomnej śmierci jego syna, Ludwika, właściciele pałacu zmieniali się wielokrotnie. W 1745 roku obiekt strawił pożar, a odbudowę nadzorował wówczas hrabia Fryderyk August von Cosel - syn króla Augusta Mocnego i hrabiny Cosel. Prace obejmowały budowę dwóch wież, przeprojektowanie elewacji oraz nadanie wnętrzom rokokowego charakteru. Wytyczono także reprezentacyjny dziedziniec frontowy i założono geometryczny park sięgający aż do jeziora. Po tym, jak syn hrabiego von Cosel utracił majątek, pałac trafił kolejno w ręce grafa von Schlabrendorff, rodu von Schönaich-Carolath, a następnie Herminy Reuss-Hohenzollern — drugiej żony cesarza Wilhelma II. Po zakończeniu II wojny światowej w barokowej rezydencji ulokowano Ośrodek Szkolenia Kadr „Samopomoc Chłopska”. Po pożarze w 1956 roku budynek odbudowano i przekształcono w Prewentorium Przeciwgruźlicze dla dzieci. Sam zespół pałacowy, w swoim obecnym kształcie, nawiązuje do francuskich rezydencji wczesnobarokowych. Obiekt ma formę podkowy i trzy kondygnacje, na których rozmieszczono trzy reprezentacyjne sale: rotundową na parterze, salę balową na piętrze oraz salę na najwyższej kondygnacji. Wnętrza utrzymano w stylistyce baroku. Pałac otacza fosa o głębokości około 3 metrów i szerokości 15 metrów — dziś pozbawiona wody, ale nadal tworząca efektowną oprawę architektoniczną. Całość uzupełnia 20-hektarowy park o symetrycznym układzie alej, których główną osią jest malownicze jezioro Liwno. Wśród rosnących tam okazów znajdują się imponujące, wiekowe drzewa, z których część ma status pomników przyrody.

Kościół pw. Św. Jadwigi w Milsku

Kościół został wybudowany w XVIII w., na zrębach kościoła wzmiankowanego w 1376 roku. Został powiększony o wieżę XIX w. Jego ostatni remont miał miejsce w 1963 roku. Barokowa budowla jest orientowana, murowana, jednonawowa z trójbocznie zamkniętym prezbiterium, zakrystią od północy i neogotycką wieżą od zachodu Z czasu budowy kościoła pochodzi jego wyposażenie wnętrza – również barokowe. Z czasów wcześniejszych zachowały się renesansowe, kute drzwi z 1583 i kamienna chrzcielnica ufundowana w 1601 przez Katarzynę Kottwitz.

Pałac w Starym Kisielinie

Pałac w Starym Kisielinie powstał dzięki rodzinie von Stosch. W latach 1837–1838 Carl Ludwig Hans von Stosch wzniósł skromny dwór, który usytuowano we wschodniej pierzei dziedzińca gospodarczego, wraz z nowymi budynkami folwarcznymi. Dwór miał prostą formę prostokąta, był piętrowy i przykryty dachem dwuspadowym. W latach 1896–1897 Felix Georg, hrabia von Stosch, rozbudował siedzibę według własnego projektu. Do dworu od wschodniej strony dobudowano większe skrzydło nawiązujące architekturą i wystrojem do renesansu francuskiego. Dzięki tej rozbudowie pałac przyjął plan w kształcie litery „T”, tworząc bryłę z dwóch piętrowych skrzydeł i trzykondygnacyjnego ryzalitu. Elewacje nowego skrzydła wyróżniają się bogatym detalem architektonicznym. Fasada południowa akcentowana jest centralnym ryzalitem, w którym umieszczono główne wejście oraz okna oprawione w uszakowate obramienia, zwieńczone trójkątnymi naczółkami na kroksztynach. Elewacja boczna, wschodnia, posiada okna z trójkątnymi naczółkami i zwieńczeniami w kształcie kuli. Na niej widnieją również herby rodzinne: po lewej stronie rodu von Stosch, po prawej rodziny von Masennbach. Z dawnego wyposażenia i wystroju pałacu zachowały się m.in. stolarka drzwiowa i okienna, posadzka w holu, klatka schodowa z 1838 roku, sztukateria sufitów oraz kominek ozdobiony herbem rodu von Stosch.

Wojewódzki Ośrodek Sportu i Rekreacji

Budowę nowego Ośrodka rozpoczęto od dzierżawy czterohektarowego terenu w Drzonkowie, należącego do Dyrekcji Lasów Państwowych. 10 września 1975 r. zatwierdzono Plan Zagospodarowania Terenu, co formalnie otworzyło drogę do realizacji inwestycji. Po zaledwie sześciu tygodniach powstały już podstawowe obiekty: stajnia z 12 boksami wypełnionymi końmi pozyskanymi w ramach akcji „koń rzędem dla Drzonkowa”, paszarnia, pokój dla masztalerzy oraz klimatyczna kawiarenka z kominkiem. Rok później, w dniach 17–22 września 1976 r., Drzonków gościł I Mistrzostwa Świata Juniorów w Pięcioboju Nowoczesnym – pierwszą imprezę sportową tej rangi w województwie zielonogórskim. Jeszcze przed zawodami zbudowano hipodrom z trybuną i wieżyczką sędziowską, a zawodnikom udostępniono również salę szermierczą, strzelnicę i siłownię. Ukończono także Pensjonat, oferujący 57 miejsc noclegowych, restaurację, bar i salę konferencyjną. Podczas drugiego etapu inwestycji obiekt wzbogacił się o halę gier z zapleczem noclegowym na 20 osób, kolejny hipodrom, nową stajnię z ujeżdżalnią oraz halę ujeżdżeniową. Wybudowano także kompleks kortów tenisowych z pełnym zapleczem oraz zespół basenów odkrytych — 50-metrowy basen połączony z 25-metrową pływalnią. Bazę noclegową powiększono o siedem domków, co pozwoliło uzyskać dodatkowe 70 miejsc.

Spichlerz w Otyniu

Dużych rozmiarów późnobarokowy budynek jest częścią zabudowań folwarcznych. Jest on murowany z kamienia i cegły, trzykondygnacyjny. Znajduje się przy ul. Lipowej, czyli przy drodze prowadzącej na Bobrowniki. Obiekt powstał w XVIII wieku (1754 rok). Wejście ozdobione jest obramieniem z piaskowca, środkowa część frontowej ściany zawiera delikatne detale architektoniczne.

Ruiny klasztoru w Otyniu

Budowę zamku, powstałego w XV wieku, przypisuje się rodowi Zabeltitz, ówczesnym właścicielom Otynia. Po przejęciu posiadłości król czeski Władysław Jagiellończyk sprzedał ją w 1516 roku braciom Hansowi i Nickelowi von Rechenberg. To oni w 1519 roku przebudowali gotycką warownię w renesansową rezydencję, tworząc czteroskrzydłowy kompleks z rozległym dziedzińcem. W 1645 roku, na mocy testamentu, dobra otyńskie zostały przekazane jezuitom. W latach 1652–1681 zamek przekształcono w klasztor — wymieniono większość ścian, a kaplicę powiększono. Po pożarze z 1702 roku obiekt ponownie przebudowano (1703–1705). Pod kierunkiem architekta Stefano Spinettiego powstały trzy nowe skrzydła i barokowa kaplica, a całość otoczono murem. Przy tworzeniu dekoracji i wyposażenia pracowali wybitni rzemieślnicy, m.in. Giovani Simonetti, Johann Riedel i Johann Marschin. Po kasacie zakonu jezuitów w 1776 roku w budynkach klasztornych zorganizowano Królewski Instytut Szkolny. W 1787 roku majątek przeszedł w ręce Piotra Birona, księcia kurlandzko-żagańskiego, a w 1879 roku jego wnuk Aleksander sprzedał go Rudolfowi von Friedenthalowi. Rodzina Friedenthalów pozostawała właścicielem obiektu do końca II wojny światowej. Podczas wyzwalania Otynia budowla została splądrowana przez wojska radzieckie, a kolejna katastrofa nastąpiła w 1954 roku, kiedy pożar zniszczył południową część skrzydła i kaplicę. Dwa lata później wzmocniono koronę murów oraz zabezpieczono kaplicę, przykrywając ją płaskim dachem. Do lat 70. XX wieku część obiektu była jeszcze zamieszkana przez pracowników PGR, jednak później została opuszczona i zaczęła stopniowo popadać w ruinę. W latach 90. XX wieku dawny klasztor sprzedano prywatnemu właścicielowi, lecz jego stan nie uległ poprawie.

Kościół pw. Św. Wawrzyńca w Ługach

Kościół w Ługach wzniesiono pod koniec XIII wieku. W XVI wieku został przejęty przez luteran, natomiast po 1649 roku powrócił w ręce katolików, gdy majątek otyński przeszedł na własność jezuitów. W 1845 roku Ługi ponownie uzyskały status samodzielnej parafii. 1 lipca 2017 roku bp T. Lityński przeniósł siedzibę parafii do Zielonej Góry – Zatonia, zachowując jej dotychczasową nazwę. Świątynię zbudowano z kamienia i rudy darniowej. Składała się z nawy i prostokątnego prezbiterium, do którego od północy dobudowano zakrystię. Pierwsze wzmianki o miejscowym proboszczu pochodzą z 1376 roku. Kościół przeszedł przebudowę w 1411 roku, a następnie w latach 1937–1938 powiększono zachodnią część nawy i wzniesiono wieżę. Nowa część harmonizuje z pierwotnym budynkiem zarówno materiałami, jak i stylem. W ścianie wschodniej zachowały się trzy ostrołukowe, silnie rozglifione okna oraz pierwotne okna półkoliste. W okresie nowożytnym parafia była zlikwidowana, a kościół funkcjonował jako filia parafii w Otyniu. Ponowne erygowanie parafii miało miejsce w XIX wieku. W 1749 roku jezuici przeprowadzili remont świątyni, pod ich patronatem kościół pozostawał do końca lat 70. XVIII wieku. W połowie XIX wieku zainstalowano trzy dzwony (w 1865 roku) na drewnianej dzwonnicy, która w 1904 roku została rozebrana z powodu złego stanu technicznego. W czasie rozbudowy w latach 1937–1938 dobudowano wieżę z bocznymi przybudówkami i kruchtą, na której zamontowano zegar. Kościół przeszedł również remonty pod koniec XX wieku.

Strażnice mostowe

Most kolejowy na linii Wolsztyn – Nowa Sól został wybudowany w 1905 roku w zakładach Georga Beuchelta w ówczesnym Grünbergu. Konstrukcja ma 642 metry długości, dzięki czemu należy do najdłuższych metalowych mostów kolejowych w Europie, a jego przęsło nurtowe o długości 100,01 m jest rekordowo długie. Jednym z charakterystycznych elementów były strażnice umieszczone po obu stronach rzeki; do dziś zachowały się dwie z nich po stronie Otynia. Most funkcjonował bez większych zmian aż do 1945 roku, kiedy to wycofujące się wojska niemieckie wysadziły przęsło nurtowe. Obiekt ponownie oddano do użytku w 1955 roku i wykorzystywano go do 1997 roku. Podczas powodzi tysiąclecia zniszczeniu uległy tory w okolicach Bobrownik, co ostatecznie doprowadziło do zamknięcia całej trasy. Przez ponad dwie dekady most pozostawał nieczynny, co naturalnie odbiło się na jego stanie technicznym. W 2019 roku konstrukcja zyskała nowe życie jako część projektu „Kolej na rower” — ścieżki rowerowej poprowadzonej po 48-kilometrowym odcinku dawnej linii kolejowej, podzielonym na dwie części: Kolsko – Nowa Sól oraz Nowa Sól – Stypułów. Na moście umieszczono tablice z informacjami o dawnej linii, stacjach i historycznych rozkładach jazdy.

Pałac w Zatoniu

W 1809 roku majątek w Zatoniu nabył Piotr Biron, który przeznaczył go na posag dla swojej najmłodszej córki, Doroty Biron — żony Maurycego Talleyranda-Périgord, późniejszej księżnej de Dino. Księżna Dorota powróciła z Francji do Zatonia w 1840 roku i mieszkała tu do 1844 roku, kiedy objęła w posiadanie księstwo żagańskie. Z jej inicjatywy w 1842 roku przebudowano dotychczasowy dwór, przekształcając go w klasycystyczny pałac. W tym samym czasie powstały oranżeria, cieplarnia oraz park krajobrazowy. Przebudowa ta bywa wiązana z nazwiskiem Karla Friedricha Schinkla. Pałac wraz z oranżerią został spalony przez wojska radzieckie pod koniec II wojny światowej i od tego czasu pozostawał w ruinie. Po śmierci księżnej Doroty w 1862 roku majątek odziedziczył jej syn, Aleksander Edmund, markiz de Talleyrand-Périgord, który wprowadził kolejne zmiany. W miejscu dawnej oranżerii stanął budynek neoklasycystyczny, a wjazd na teren rezydencji podkreślał okazały budynek bramny — dziś już nieistniejący. W 1879 roku pałac wraz z miejscowością zakupił Karol Rudolf von Friedenthal. W jego czasach herb Talleyrandów znajdujący się na attyce zastąpiono nowym znakiem. Nie był to jednak herb — Friedenthal, mimo otrzymanej propozycji nadania mu tytułu szlacheckiego, odmówił w proteście przeciw polityce Bismarcka. Umieszczony znak miał wyłącznie charakter dekoracyjny: zawierał inicjały „FR” oraz motyw róż symbolizujący miłość do jego żony, Fanny Rosenberg. Po jego śmierci właścicielką Zatonia została ich córka, baronowa Renata von Lancken-Wakenitz, która pozostała tu aż do końca II wojny światowej. Gdy do Zatonia zbliżał się front podczas drugiej wojny światowej „ostatnia Pani na Zatoniu” zdecydowała się pozostać w pałacu, odmawiając ewakuacji. Po wkroczeniu Armii Czerwonej teren traktowano jako obszar okupowany, a pozostawiony majątek ulegał grabieży w ramach wojennych reparacji. Baronowa — wówczas 77-letnia i coraz bardziej schorowana — została wygnana z pałacu i przez pewien czas błąkała się po wsi, prosząc o pomoc mieszkańców. Zmarła prawdopodobnie w 1947 roku, a miejsce jej pochówku pozostaje nieznane.

Rezerwat przyrody Zielonogórski Las Odrzański

Celem ochrony rezerwatu jest zachowanie ze względu na szczególne wartości przyrodnicze i naukowe ekosystemów leśnych o cechach naturalnych wraz z charakterystycznymi gatunkami roślin, grzybów i zwierząt, a także utrzymanie ciągłości spontanicznie zachodzących naturalnych procesów przyrodniczych. Rezerwat powstał w ramach inicjatywy Lasów Państwowych „100 rezerwatów na 100-lecie LP”. Jest to aktualnie największy rezerwat przyrody w województwie lubuskim o powierzchni 529,77 ha.

Obszar rezerwatu stanowi niezwykle cenną przyrodniczo mozaikę ekosystemów. Najbardziej charakterystyczne są cztery duże starorzecza Odry, będące dawnymi zakolami meandrującej rzeki, odcięte już od głównego nurtu. Cenne zbiorowiska leśne to grąd środkoweuropejski (Galio-Carpinetum) oraz łęg dębowo-wiązowo-jesionowy (Ficaro-Ulmetum), wraz ze związaną z nimi unikatową w skali ponadregionalnej, cenną różnorodnością biologiczną. Łącznie występuje tutaj 6 typów siedlisk przyrodniczych Natura 2000 z załącznika I Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej.

Duży udział starodrzewów warunkuje niezwykłe bogactwo gatunkowe różnych grup organizmów. Samych grzybów zinwentaryzowano ponad 250 gatunków, w tym dla 6 gatunków są to jedyne znane stanowiska z Polski! A kolejne 11 gatunków znanych jest z 1-5 stanowisk w kraju.

Niezwykle cenne jest występowanie nadrzewnych porostów i mszaków, będących tzw. „reliktami puszczańskimi”. Najrzadsze z nich to kobiernik orzęsiony (porost) oraz miechera pierzasta (mech), które znane są z nielicznych stanowisk niżowych. Spośród roślin na uwagę zasługuje występowanie niezwykle rzadkiej, związanej z brzegami wód - krwawnicy wąskolistnej, leśnego storczyka - kruszczyka szerokolistnego, natomiast w starorzeczach występują: rzadka paproć wodna – salwinia pływająca, owadożerne pływacze oraz kotewka orzech wodny. Świat owadów jest przebogaty. W całym Lesie Nadodrzańskim stwierdzono prawie 1300 gatunków! Zaobserwowano tu 552 gatunki motyli, w tym 59 dziennych, 37 gatunków ważek oraz ponad 360 gatunków chrząszczy, w tym 84 gatunki chrząszczy wodnych. Najcenniejszą grupę chrząszczy stanowi 6 gatunków tzw. „reliktów puszczańskich”, wśród których są pachnica próchniczka i zagwozdnik nitkowaty. Niezwykłe rzadkości owadziego świata to znane z kilku stanowisk w Polsce: wnik czarny i koroniec piłkonogi - mający tutaj pierwsze stwierdzenie w Polsce. Śródleśne bagienka i oczka wodne w rezerwacie są miejscem rozrodu rzadkich płazów - rzekotki drzewnej i kumaka nizinnego. Jednak najciekawszym płazem jest traszka górska osiągająca tutaj północny zasięg występowania w Polsce. Spośród gadów najcenniejszym gatunkiem jest żółw błotny. Na terenie rezerwatu wykazano ponad 140 gatunków ptaków, z czego 90 gatunków gniazdujących. Wśród najcenniejszych taksonów warto wymienić liczną populację dzięcioła średniego, który jest dobrym wskaźnikiem starych lasów. W całym kompleksie leśnym występuje ich ponad 160 par! Gniazduje tu również kolejnych 6 gatunków dzięciołów, a także gągoł, żuraw, zimorodek, kania ruda, kania czarna, muchołówka mała, bocian czarny. Wśród ssaków ciekawymi gatunkami są: wilk, bóbr, wydra oraz jadowity rzęsorek rzeczek. Poza tym stwierdzono 10 gatunków nietoperzy. Podczas migracji wzdłuż Odry widywany jest łoś.

Rezerwat przyrody Bukowa Góra

Rezerwat został powołany na podstawie Zarządzenia Ministra Leśnictwa z dnia 20 listopada 1954 r. w sprawie uznania za rezerwat przyrody (M.P. z dnia 22 grudnia 1954 r.). Obszar rezerwatu liczył wtedy 8,84 ha a celem ochrony było zachowanie ze względów dydaktycznych i estetycznych oraz z uwagi na swoiste cechy krajobrazowe drzewostanu naturalnego, porastającego strome zbocze. Las na tym stanowisku spełnia ponadto dużą rolę zabezpieczającą przed erozją gleby. Aktualnie obowiązuje Zarządzenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 listopada 2020 r. w sprawie rezerwatu przyrody „Bukowa Góra" (Dz. Urz. z 2020 r., poz. 2640). Wg tego zarządzenia powierzchnia rezerwatu zwiększyła się do 29,18 ha. Jako cel ochrony wskazano zachowanie ze względu na szczególne wartości przyrodnicze i naukowe ekosystemu leśnego o cechach naturalnych wraz z charakterystycznymi gatunkami roślin i zwierząt, a także utrzymanie ciągłości spontanicznie zachodzących naturalnych procesów przyrodniczych na obszarze rezerwatu. Aktem prawnym zawierającym zadania ochronne jest Zarządzenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 9 maja 2017 r. w sprawie ustanowienia planu ochrony dla rezerwatu przyrody „Bukowa Góra". Zgodnie
z zapisami zawartymi we wspomnianym dokumencie celem ochrony jest zachowanie, ze względów naukowych i dydaktycznych drzewostanu zbliżonego do naturalnego, porastającego strome zbocze krawędzi doliny Odry.

Plan ochrony rezerwatu przyrody „Bukowa Góra” w części pokrywającej się z obszarem Natura 2000 Nowosolska Dolina Odry PLH080014 i Dolina Środkowej Odry PLB080004, uwzględnia zakres planu zadań ochronnych dla ww. obszarów Natura 2000, o którym mowa w art. 28 ust. 10 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody.

Rezerwat przyrody Bażantarnia

Aktualnie obowiązuje Zarządzenie Nr 20/2010 Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 23 lipca 2012 r. w sprawie rezerwatu przyrody „Bażantarnia" (Dz. Urz. Woj. Lub. Nr 84, Poz. 1138). Na mocy nowego zarządzenia powierzchnia rezerwatu zwiększyła się do 17,88 ha. Jako cel ochrony wskazano zachowanie starego drzewostanu, jako elementu wzbogacającego różnorodność biologiczną w kompleksie gospodarczych lasów sosnowych. Rezerwat przyrody Bażantarnia posiada aktualny plan ochrony. Aktem prawnym

zawierającym zadania ochronne jest Zarządzenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 sierpnia 2016 r. w sprawie ustanowienia planu ochrony dla rezerwatu przyrody „Bażantarnia". Zgodnie z zapisami zawartymi we wspomnianym dokumencie celem ochrony jest zachowanie, ze względów naukowych, dydaktycznych i krajobrazowych, starego drzewostanu naturalnego, jako elementu wzbogacającego różnorodność biologiczną w kompleksie gospodarczych lasów sosnowych. Zagrożeniem dla rezerwatu jest rozprzestrzenianie się dębu czerwonego i robinii akacjowej, skutkujące przebudową starego drzewostanu naturalnego. Obydwa gatunki są obecne w otoczeniu starodrzewu. W przyszłości sposobem eliminującym (ograniczającym) może być ich usuwanie.

Rezerwat przyrody Zimna Woda

Rezerwat przyrody został powołany na podstawie Zarządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 14 września 1959 r. w sprawie uznania za rezerwat przyrody (M.P. z 1959 r. Nr 87, poz. 464). Obszar rezerwatu liczył wtedy 87,66 ha a celem ochrony było zachowanie ze względów naukowych i dydaktycznych fragmentu lasu liściastego typu olszowego naturalnego pochodzenia. Aktualnie obowiązuje Zarządzenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 7 lipca 2011 r. w sprawie rezerwatu przyrody "Zimna Woda" (Dz. Urz. z 2011 r., Nr 81, poz. 1561). Wg tego zarządzenia powierzchnia rezerwatu zwiększyła się do 88,69 ha. Jako cel ochrony wskazano zachowanie ze względów naukowych i dydaktycznych kompleksu łęgów olszowo-jesionowych i olsów wraz z naturalnymi procesami ich dynamiki. Rezerwat posiada aktualny plan ochrony. Aktem prawnym zawierającym zadania ochronne jest Zarządzenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 15 lipca 2016 r. w sprawie ustanowienia planu ochrony dla rezerwatu przyrody „Zimna Woda". Zgodnie z zapisami zawartymi we wspomnianym dokumencie celem ochrony jest zachowanie ze względów dydaktycznych i naukowych kompleksu łęgów olszowo-jesionowych i olsów wraz z naturalnymi procesami ich dynamiki. Zagrożeniem dla rezerwatu jest rozprzestrzenianie się niecierpka drobnokwiatowego Impatiens parviflora od północnej granicy rezerwatu do jego wnętrza, skutkujące zmianą składu runa łęgów i olsów oraz wypieraniem gatunków rodzimych. Obecnie przyczółki tego gatunku znajdują się w otoczeniu rezerwatu. Innego typu zagrożeniem jest szybkie odprowadzenie wiosennych wód powierzchniowych i drenowanie wód gruntowych systemem rowów rezerwatu, mogące skutkować pogorszeniem kondycji lasu. Mimo stwierdzenia powyższych zagrożeń plan ochrony nie przewiduje wdrażania działań ochronnych na obszarze rezerwatu „Zimna Woda”.

Ścieżka przyrodniczo-leśna Las Nadodrzański – perła Nadleśnictwa Przytok (S1)

Ścieżka znajduje się ok. 4km od Krępy, w kierunku północnym, przy drodze prowadzącej do rzeki Odry. Dojazd autobusem z centrum Zielonej Góry nr 22 do Krępy – dalej pieszo lub rowerem. Długość trasy ok. 3 km. Ścieżka wyposażona jest w tablice edukacyjne, znajdują się przy niej dwa miejsca wypoczynku (w tym Rybakówka) oraz elementy do ćwiczeń fizycznych.

Przystanki tematyczne:

Stanowisko nr 1 - Położenie i warunki przyrodniczo-leśne Nadleśnictwa Przytok

Stanowisko nr 2 - Fauna dolin rzecznych

Stanowisko nr 3 - Las regulatorem obiegu wody

Stanowisko nr 4 - Praca leśnika

Stanowisko nr 5 - Obszary Natura 2000

Stanowisko nr 6 - Rzeka Odra

Stanowisko nr 7 - Ochrona przyrody. użytek ekologiczny, pomnik przyrody

Stanowisko nr 8 - Las Nadodrzański

Stanowisko nr 9 - Gospodarka nasienna w Lasach Państwowych

Stanowisko nr 10 - Ochrona lasu przed zwierzyną

Stanowisko nr 11 - Bóbr europejski

Stanowisko nr 12 - Miejsce postoju

Stanowisko nr 13 - Fazy rozwojowe drzewostanu – młodnik

Ścieżka przyrodniczo-leśna Kisielin (S2)

Dojazd: autobusem z Zielonej Góry – linia 25 i26 do Starego Kisielina (przystanek POM), stamtąd ok. 0,5 km w kierunku miejscowości Jany. Dojście rowerem lub pieszo z centrum Zielonej Góry: niebieski szlak PTTK od ulicy Szwajcarskiej w kierunku wschodnim.

Długość ścieżki: do wyboru 23 trasy – krótka ok. 1 km dla dzieci najmłodszych i dłuższa ok. 2 km dla dzieci starszych i młodzieży. Ścieżka wyposażona jest w tablice edukacyjne, znajduje się przy niej miejsce odpoczynku oraz elementy do ćwiczeń fizycznych.

Przystanki tematyczne:

Stanowisko nr 1 - Miejsce, materia i narzędzia pracy leśnika

Stanowisko nr 2 - Warstwowa budowa lasu

Stanowisko nr 3 - Przechowywanie sadzonek – zbiorczy dół na sadzonki

Stanowisko nr 4 - Szkody od zwierzyny w uprawach i młodnikach leśnych oraz sposoby ich zapobiegania

Stanowisko nr 5 - Skrzydlaci sprzymierzeńcy lasu

Stanowisko nr 6 - Dąb Napoleon

Stanowisko nr 7 - Taksacja lasu - oznaczanie wieku drzewa

Stanowisko nr 8 - Szkodniki owadzie - prognozowanie i zwalczanie

Stanowisko nr 9 - Naturalne odnowienie lasu na przykładzie sosny

Stanowisko nr 10 - Bioróżnorodność. Las naturalny

Stanowisko nr 11 - Ochrona przyrody w Nadleśnictwie Przytok

Stanowisko nr 12 - Siedliskoznawstwo – gleba, profil glebowy

Stanowisko nr 13 - Podział powierzchniowy lasu.

Stanowisko nr 14 - Fazy rozwojowe lasu – młodnik

Stanowisko nr 15 - Poprawa warunków bytowania zwierzyny

Stanowisko nr 16 - Funkcje lasu

Stanowisko nr 17 - Remiza w lesie

Stanowisko nr 18 - Rola wody w lesie

Stanowisko nr 19 - Praca leśnika

Ścieżka przyrodniczo-historyczna Bukowa Góra (S3)

Ścieżka znajduje się przy drodze gminnej Bobrowniki – Dąbrowa. Ścieżka wyposażona jest
w tablice edukacyjne, miejsce odpoczynku. Bez wątpienia jedną z atrakcji jest piękna panorama zakola Odry z „Białej Góry”.

Przystanki tematyczne:

Stanowisko nr 1 - Przyroda Nadleśnictwa Przytok

Stanowisko nr 2 - Cmentarzysko kurhanowe

Stanowisko nr 3 - Panorama starorzecza Odry

Stanowisko nr 4 - Infrastruktura wojenna

Stanowisko nr 5 - Rośliny rezerwatu przyrody Bukowa Góra

Stanowisko nr 6 - Zwierzęta rezerwatu przyrody Bukowa Góra

Stanowisko nr 7 - Rezerwat przyrody Bukowa Góra

Stanowisko nr 8 - Grodzisko

Stanowisko nr 9 - Geomorfologia ostańca

Stanowisko nr 10 - Buk zwyczajny

Stanowisko nr 11 - Wybrane atrakcje turystyczne na terenie Nadleśnictwa Przytok

Źródło:

Program Ochrony Przyrody dla Nadleśnictwa Przytok na lata 2021-2030

M. Konopnicka, Zielona Góra pod rządami v (1740–1806), [w:] Historia Zielonej Góry. Dzieje miasta do końca XVIII wieku, t. 1, red. W. Strzyżewski, Zielona Góra, 239–266

M. Kuleba, 2023, Topografia winnic i obiektów winiarskich Zielonej Góry, Zielona Góra

H. Schmidt, 1922, Geschichte der Stadt Grünberg, Schlesien, Grünberg

G. Wyder, Friedrich Gottlob Förster (1804–1873). Przemysłowiec i przedsiębiorca, [w:] Znani zielonogórzanie XIX i XX wieku, t. 1, red. H. Szczegóła, Zielona Góra, s. 74–81

https://mzl.zgora.pl/zbiory/infokioski/dzial-historyczny/zielonogorski-oderwald/

500 Jahre Grünberger Oderwald 1429-1928. 1929, Festschrift zum Oderwald Heimatfest am 22. und 23 Juni 1929, Grünberg

Czyżniewski T., 2010, Zielona Góra na przełomie XIX i XX wieku, Łódź

Festschrift zum Oderwald-Heimatfest am 22. und 23. Juni 1929. Feier des 500jährigen Besitzes des Grünberger Oderwaldes

https://polska-org.pl/522464,Cigacice,Most_drogowy_rz_Odra_Cigacice_Lesna_Gora.html

https://lci-lubuskie.pl/2023/08/22/oderstellung-na-wojennej-sciezce/

https://lubuskie.pl/cms/99/lubuskie_centrum_winiarstwa

https://zabytek.pl/pl/obiekty/przytok-kosciol-ewangelicki-ob-rzym-kat-pw-wniebowziecia-n

https://diecezjazg.pl/cm-business/lugi-pw-sw-wawrzynca/

https://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_%C5%9Bw._Wawrzy%C5%84ca_w_%C5%81ugach

https://zielonogorskie.com/przytok-palac/

http://www.palaceiparki.pl/zespol-palacowo-parkowy-w-przytoku/opis-architektury-i-wystroju-architektonicznego-palacu-i109