BUK ZWYCZAJNY (FAGUS SYLWATICA)

Buk zwyczajny jest jednym z głównych gatunków lasotwórczych polskich lasów. Jest gatunkiem charakterystycznym dla klimatu atlantyckiego, o wymaganiach klimatycznych przeciwstawnych do świerka. Na atlantyckich nizinach buk osiąga swój naturalny kres tam, gdzie zaczynają pojawiać się warunki odpowiednie dla kontynentalnego świerka. Jest najlepiej przystosowanym gatunkiem do łagodnego klimatu morskiego, unika klimatu kontynentalnego z ekstremalnymi mrozami i późnymi przymrozkami. Pod względem termicznym buk zaliczany jest do gatunków o dużych wymaganiach, obszar występowania buka powinien się charakteryzować średnią roczną temperaturą powietrza od +7 do + 12⁰C, w okresie wegetacji + 16-18⁰C. Suma rocznych opadów odpowiadających bukowi to 600-1500 mm/rok. Buk jest gatunkiem wybitnie cienioznośnym. Spośród rodzimych drzew liściastych najlepiej znosi ocienienie do około 30. roku życia, choć ustępuje w tym zakresie jodle i cisowi. Najlepsze warunki dla starszych drzewostanów znajdują się na stokach północnych. Cierpi od późnych przymrozków. Jest to gatunek, który wymaga znacznej wilgotności powietrza i gleby. Rośnie na glebach umiarkowanie wilgotnych i wilgotnych, lecz bez stojącej wody gruntowej w strefie korzeniowej. Nie toleruje nadmiernie suchych ani bardzo mokrych gleb. Najlepiej rozwija się na glebach bogatych w próchnicę i składniki mineralne. Na nizinach preferuje gleby świeże piaszczysto-gliniaste, szczególnie z gliną lub marglem w podłożu, a w górach gleby gliniaste, głębokie i świeże. Doskonale rośnie na glebach zasobnych w wapń, gdzie wytwarza wysokie, smukłe pnie dobrej jakości.

Jest gatunkiem jednopiennym, o kwiatach rozdzielnopłciowych, wiatropylnych, niepozornych, zebranych w kwiatostany oraz osadzonych w kątach liści na tegorocznych pędach. Okres kwitnienia trwa do końca kwietnia do końca maja. Ma to miejsce jednocześnie z rozwojem liści. W zwartym drzewostanie buk zaczyna obradzać w wieku 60-80 lat, natomiast wolno stojące buki zaczynają obradzać w wieku 40-50 lat. Lata nasienne przypadają na okres co 5-12 lat. Buk jest gatunkiem obcopylnym. U buka występuje zjawisko metandrii – wcześniejszego rozwijania się kwiatów żeńskich niż męskich, co skutkuje licznymi zapylonymi kwiatami. Kwiaty żeńskie utrzymują zdolność do przyjęcia pyłku nawet dwa tygodnie po zakwitnięciu, co jest dodatkowym ułatwieniem przy zapyleniu. Owoce buka to czerwono-brązowe, trójgraniaste orzeszki długo 15 mm i szerokości 8-12 mm. Nasionko z jednego końca jest ostre, a z drugiego zaokrąglone. Znajdują się one w szczelnie zamkniętej, kolczystej torebce, która po dojrzeniu orzeszków otwiera się czterema klapami. Nasiona dojrzewają od września do października. Jako pierwsze opadają nasiona puste. Nazwa buk pochodzi od anglosaskiego boc lub starogermańskiego Buche, stąd m.in. angielskie słowo book (książka). W Skandynawii pierwsze manuskrypty spisywano na cienkich bukowych tabliczkach i dodatkowo oprawiano je w bukowe okładki. Natomiast według niektórych źródeł od łacińskiego Fagus wywodzi się nazwa instrumentu muzycznego - fagotu. Według legendy pewien kanonik chciał stworzyć taką fujarkę, która swym ciepłym i głębokim brzmieniem chwaliła Pana. Poszukując upragnionego dźwięku, do budowy instrumentu testował wiele gatunków drewna, ale tylko bukowe zadowoliło jego uszy. Ale to tylko legenda, ponieważ do budowy fagotu wykorzystuje się długo sezonowane drewno klonowe. Jeden okazały buk potrafi dziennie wyprodukować blisko 7000 litrów tlenu, co jest wystarczające dla 50 ludzi. A z kolei hektar buczyny, czyli lasu bukowego rocznie odfiltrowuje z powietrza 50 ton pyłów. Drewno z buka jest szeroko wykorzystywane w przemyśle drzewnym. Napar z liści ma właściwości odkażające, natomiast owoce zwane bukwią są bogate w leczniczy olej. Trójgraniaste orzeszki bukowe są chętnie zjadane przez zwierzęta, a okresach głodu służyły za pokarm także i ludziom. Orzeszki buka mają gorzkawy i lekko cierpki smak. Z owoców buka pozyskiwano olej, a smażone stanowiły surogat kawy. Natomiast trzeba wiedzieć, że surowa bukiew spożywana w dużych ilościach jest szkodliwa ze względu na zawartość faginy - alkaloidu o właściwościach halucynogennych i toksycznych.

Źródło:

https://www.encyklopedia.lasypolskie.pl/doku.php?id=b:buk-zwyczajny-charakterystyka-hodowlana

Skrzyszewski J., (red.), 2012, Buz zwyczajny. Hodowla, Warszawa: Wydawnictwo PWRiL