PANORAMA STARORZECZA ODRY

Odra

Nieco historii

Aby wykorzystać energię spiętrzonej wody do poruszania młynów, foluszy i tartaków Odrę zabudowano jazami. W jazach, których konstrukcja oparta była o palisady lub kaszyce pozostawiono przejścia dla statków w postaci prymitywnych, wyłożonych deskami upustów, przez które przy pomocy wind przeciągano idące w górę rzeki statki. Przy jeździe w dół statki gwałtownie spływały z wodą przez upust. Poważniejsza żegluga była bardzo skomplikowana, niebezpieczna i kosztowna. Przed barką jechali pachołkowie na koniach i wytyczali wiechami nurt. Jednak i tak łodzie często rozbijały się o wystające z dna pnie drzew. W ich konsekwencji Jan Luksemburski w 1337 r. w "Generalnym porządku dla Śląska" regulując sprawy odrzańskiej żeglugi nakazał usuwanie jazów lub "... urządzenie śluzy gruntowej szerokości 16 łokci i 1 piędzi...". W 1729 r., rozpoczęto regulację Odry przy pomocy, stosowanej już w poprzednim stuleciu, przekopów przecinających meandry. Tempa pracom nadała wielka powódź w roku 1736, która spustoszyła pola i łąki nad rzeką. Dzięki temu porównywalna powódź w 1780 roku nie była już taką katastrofą. Wówczas skrócono Odrę o około 20 proc. - z 1020 do 860 km. W 1763 r. Fryderyk II wydał dekret "Die Ufer-Ward und Hegungs Ordnung für Schlesien". Dekret ten nakładał na właścicieli nadbrzeżnych gruntów obowiązek utrzymania brzegów. Wcześniej właściciele ziemscy woleli utracić część gruntów niż ponosić koszty ubezpieczenia brzegów. Dość powszechnie stosowano ścinanie i zrzucanie do wody nadbrzeżnych drzew co w rezultacie nie tylko powiększało wyrwy w brzegach ale czyniło rzekę nieżeglowną. Dekret o utrzymaniu brzegów nakazywał oczyszczenie koryta Odry z pni i kłód drzewa a także wykarczowanie obu brzegów pasem szerokości 16 łokci. Pomimo pomocy państwa właściciele nie byli w stanie wywiązać się z nakazu i przy ówczesnym ubóstwie środków technicznych prace postępowały bardzo powoli. Ożywiło je zarządzenie z 1790 r. nakazujące wielkie oczyszczenie Odry do stanu umożliwiającego transport wojska. Wydobyto wówczas 336 dębów, 1.204 kłody i 509 pni. W 1801 r. państwo pruskie wzięło na siebie obowiązek finansowania robót regulacyjnych na Odrze. Prace na Odrze przyspieszyły w XIX wieku. W 1812 roku tzw. Traktatem Bogumińskim ustalono parametry szerokości i głębokości rzeki poczynając od Raciborza (przy ujściu Nysy Łużyckiej miało to być 150 m szerokości), siedem lat później powstał jednolity plan zagospodarowania Odry, ścinano brzegi, ale stwierdzono, że prostowanie zakoli często okazuje się obusiecznym mieczem. I znów Odra stała się krótsza, tym razem o sto kilometrów. Systematycznie prowadzone prace pozwoliły już w 1843 r. osiągnąć znaczną poprawę głębokości tranzytowych i wydłużenie okresu nawigacyjnego. Rosła ładowność odrzańskich barek z 500 cetnarów na początku XVIII w. do 1.800 w 1860 r. W latach 1891-1895 pomiędzy Koźlem a ujściem Nysy Kłodzkiej wybudowano 12 stopni wodnych złożonych z jazu kozłowego systemu Poire i śluzy komorowej o parabolicznym przekroju poprzecznym. W latach 1907-1918 wybudowano kolejnych 10 stopni kanalizując Odrę do Rędzina. W 1890 r. powstał projekt budowy 13 zbiorników retencyjnych na odrzańskich dopływach w celu ochrony od powodzi, zasilania Odry w czasie niżówek, produkcji energii elektrycznej, zwany od nazwiska autora planem Donata. Do końca II wojny światowej oddano do użytku 9 zbiorników. W latach 1904-1919 zmodernizowano największy na Odrze wrocławski węzeł wodny.

Kormoran czarny

Ptak wielkości gęsi. Upierzenie czarne, dziób wysmukły, na końcu hakowato zakrzywiony, nagi podbródek. Szata godowa czarna z białym upierzeniem głowy i szyi. Upierzenie młodociane z wierzchu brązowawe, od spodu prawie białe. Przebywa głownie na wodzie, pływa głęboko zanurzony z uniesioną głową i dziobem. Często nurkuje. Wypoczywa wyprostowany pionowo na palach, kamieniach lub drzewach wystających z wody. Sylwetka w locie z wyciągniętą szyją i głową oraz dość krótkim, sztywnym ogonem na kształt krzyża. Głos: gardłowe krakanie
i skrzeczenie. Gnieździ się w koloniach, na wysokich drzewach. Okres lęgowy przypada na kwiecień-lipiec. Gniazdo buduje z gałęzi i patyków. Składa 3 - jasnoniebieskie jaja z kredową powłoką. Jego główne pożywienie stanowią ryby.

Łabędź niemy

Szyja długa, najczęściej wygięta łukowato. Dziób jest pomarańczowo-czerwony, z czarnym guzem u nasady. Nogi czarniawe, tęczówki brązowe. Samiec osiąga ciężar do 11 kg będąc jednym najcięższych ptaków latających. Młode ptaki są białe z szaro-brązowymi plamami
i ołowianoszarym dziobem. Pisklęta szaro-brązowe. W wojowniczej postawie łabędź niemy cofa do tyłu głowę i rozpościera skrzydła na kształt żagli. Powolne, rytmiczne uderzenia skrzydeł w locie wywołują rytmiczny, dobrze słyszalny dźwięk.  Jest to ptak przeważnie milczący. Okres lęgowy przypada na kwiecień-maj. Ma 1 lęg w roku. Gniazdo jest duże, zbudowane z szuwaru. Samica składa 5-8 jaj. Są one brudno-brązowe. Wysiaduje je tylko samica przez okres około 38 dni. Jest to ptak częściowo osiadły. Jego przeloty mają miejsce w okresie marzec-kwiecień oraz wrzesień-grudzień. Jego pożywienie to różne rośliny wodne.

Czapla biała

Ma białe ubarwienie.  Ptaki w szacie godowej mają długie, ozdobne pióra na grzbiecie. Ich dziób jest czarny, a nogi czerwonawe. Pisklęta są pokryte srebrzysto-białym puchem, tworzącym na głowie czuprynę. Leci powoli bijąc skrzydłami, z odrzuconą ku plecom głową
i szyją z gęstą w kształcie litery S. Podczas lotu milczy, a w gnieździe odzywa się głosem przypominającym chrapliwe krakanie. Stoi często na otwartych łachach piaskowych lub
w płytkiej wodzie, na skraju trzcin, siada również na drzewach. Okres lęgowy przypada na kwiecień-lipiec. Gniazdo buduje z sitowia i trzciny, nisko nad wodą. Składa 3-5 jasnoniebieskich jaj. Młode są zdolne do lotu po 6 tygodniach.  Żeruje brodząc po płytkiej wodzie i zalewowych łąkach, polując na ryby, płazy i większe owady – często stoi nieruchomo i błyskawicznie uderza dziobem. Ptak wędrowny i koczujący. Przeloty mają miejsce w marcu oraz wrzesień-listopad, wyjątkowo zimuje.

Czapla siwa

Ma grzbiet popielaty i czarną smugę nad oczami, przechodząca w ozdobny czub. Smugi tej nie mają młode osobniki. Pisklęta są pokryte srebrzystym puchem tworzącym na głowie czub. Leci powoli bijąc skrzydłami z odwróconą ku plecom głową i szyją zgięta w kształt litery S (podobnie jak czapla biała). Głos w locie jest regularny, głośny, ostry krzyk „kreiik”, natomiast na drzewie kraczące „kooa”. Okres lęgowy przypada od marca do lipca. Gnieździ się w koloniach. Gniazdo jest dość duże, zbudowane z patyków na wierzchołkach drzew. Samica składa 4-5 jasnych, niebiesko-zielonych jaj. Wyprowadza 1 lęg w roku i wysiaduje jaja około 26 dni. Pożywienie stanowią głównie ryby oraz płazy ziemnowodne i polne gryzonie. Jest gatunkiem częściowo osiadłym. Przeloty rozpoczynają się w sierpniu, a nieliczne ptaki zimują. Zamieszkuje tereny nad rzekami, strumieniami, stawami i jeziorami.

Bielik

Duży ptak drapieżny, o rozpiętości skrzydeł do 2,4 m. W locie skrzydła wyglądają jak szerokie deski, z palczasto rozczapierzonymi lotkami pierwszorzędowymi. Stare ptaki mają jasnożółty, haczykowaty dziób oraz krótki, klinowaty ogon. Młode mają ciemny dziób oraz ogon. Nieopierzone nogi są cytrynowo-żółte. Pisklęta mają szatę brązowo-szarą. Głos: na tokach donośne krakanie, wydawane z wysoko uniesioną głową. Okres lęgowy przypada na luty- kwiecień. Bieliki budują jedne z naj­większych gniazd spośród wszyst­kich ptaków. Używane przez wiele lat gniazdo może przekraczać 2 m wysokości i osiągać ciężar nawet jednej tony. Są one zbudowane z grubych gałęzi i patyków, umieszczone w konarach wysokich drzew. Gniazda używane przez bielika są przez okres kilku lat. Najczęściej samica składa 2 kredowobiałe jaja, które są następnie przez nie wysiadywane przez ok. 40 dni. Pisklęta pozostają w gnieździe ok. 10 tygodni. Pożywienie stanowią ryby, ptaki, ssaki oraz padlina. Poza sezonem lęgowym żyje najczęściej samotnie, ale już na zimowiskach można spotkać wiele ptaków na niewielkim obszarze.

Źródło:

Poruba H., Pokorny J., Rabsteinek O., Hrabak R., 1993, Przewodnik Las, Warszawa: Wydawnictwoxs Multico

Hudec K., 1993, Przewodnik. Ptaki, Warszawa: Wydawnictwo Multico

Cerny W., Drchal K., 1979, Jaki to ptak?, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne

https://www.radakapitanow.pl/articles/3/historia-regulacji-odry

https://nad-rzeka.pl/jak-plynie-rzeka-odra-odkryj-jej-tajemnice-i-niezwykle-trasy

https://gazetalubuska.pl/czy-wiesz-ze-skrocilismy-odre-o-ponad-100-kilometrow-niezwykle-dzieje-naszej-rzeki/ar/c15-15597337