PRZYRODA NADLEŚNICTWA PRZYTOK

Kania ruda

Ma skrzydła wąskie, ogon głęboko wycięty, dość długi. Rozpiętość skrzydeł 145-155 cm. W locie szybowcowym widoczne są na spodniej stronie skrzydeł białawe pola przed czarnym ich końcem oraz wygięcie końców skrzydeł ku tyłowi. Najważniejszą cechą rozpoznawczą w locie jest głęboko wcięty, długi, rudy ogon. Upierzenie starych ptaków rdzawo-brązowe, z jaśniejszym rysunkiem, głowa jasna. Młode ptaki są ciemniejsze, z brązową głową. Nogi żółte, tęczówki pomarańczowe. Okres lęgowy przypada na kwiecień – czerwiec. Gniazdo, które jest dość małe – do 50 cm buduje w koronach drzew z kawałków gałęzi, patyków, wysłane częściami roślinnymi, papierem i szmatami. Składa 2-4 jaja, matowo-białe z szarymi i brązowymi plamami. Samica je wysiaduje ok. 4 tygodni. Para wyprowadza 1 lęg w ciągu roku. Pisklęta następnie pozostają w gnieździe przez ok. 50 dni. Pożywienie stanowią małe kręgowce i padlina. Kania ruda dzięki nie­zwykłości swej sylwetki i rzucającemu się w oczy ubarwieniu jest prawdziwą ozdo­bą krajobrazu, gdy patroluje swój rewir pełnym gracji lotem. Jest mniej związa­na ze środowiskiem wodnym i można ją spotkać w krajobrazie rolniczym.

Kania czarna

Od kani rudej różni się słabo rozwidlonym ogonem i ciemnobrązowym upierzeniem. Ptaki dorosłe z wierzchu są ciemnobrązowe, pod spodem rdzawobrunatne, głowa szara.  Młode ptaki mają ciemniejszą głowę i plamy na grzbiecie. Nogi żółte, tęczówki jasnobrązowe. Szata pisklęcia jest dymnobrązowa, od spodu żółtawo-brązowa. Okres lęgowy przypada na kwiecień-maj. Lata zwinnie manewrując skrzydłami i ogonem. Gniazdo zbudowane jest wysoko na drzewach z gałązek, uszczelnione gliną, mułem. Samica składa 2-4 jaja, mające brązowe plamy. Wysiadują je oboje rodzice przez ok. 32 dni, a pisklęta pozostają w gnieździe przez ok. 6 tygodni. Pożywienie stanowią małe kręgowce, padlina i martwe ryby.

Bielik

Długość ciała: 80-90 cm Największy krajowy ptak drapieżny o rozpiętości skrzydeł sięgającej 240 cm. Dorosły ptak ubarwiony brunatno z rozjaśnio­ną głową i ramionami oraz krótkim, białym ogonem. Dziób żółty, potęż­ny, a mocne nogi mają nieopierzone skoki. Młody jest brunatny o łacia­tym upierzeniu z ciemnym dziobem i ogonem, które jaśnieją z wiekiem i osiągają ubarwienie dorosłych po 4-5 latach. Bieliki budują jedne z naj­większych gniazd spośród wszyst­kich ptaków. Używane przez wiele lat gniazdo może przekraczać 2 m wysokości i osiągać ciężar nawet jednej tony. Dzięki ochronie miejsc gniazdowania bielik przestał być w naszym kraju rzadkością i jego li­czebność systematycznie wzrasta.

Rybołów

Rozpiętość skrzydeł 150-170 cm. Cechą charakterystyczną jest jego czysto biały spód i biała głowa oraz szeroka smuga przyoczna. Skrzydła długie, w locie złamane, z czarną plamą na dłoni. U młodych pióra wierzchu ciała jasno obwiedzione. Pisklęta są białawe, z ciemną smugą przyoczną. Gnieździ się nad wielkimi stawami i jeziorami. Gniazdo buduje duże z gałęzi i patyków, zwykle na wysokich drzewach, a niekiedy na wysokich słupach. Pod gniazdem często można znaleźć resztki ryb. Okres lęgowy trwa od kwietnia do czerwca. Samica składa 2-4 jaja, żółtawo-białe z szarymi i brązowymi plamami. Jaja wysiadują oboje rodzice w ciągu ok. 35 dni. Pożywienie stanowią wyłącznie ryby, które rybołów wypatruje z lotu trzepoczącego, chwyta
z lotu nurkowego.

Bocian czarny

Czarny z metalicznym połyskiem, brzuch biały. Upierzenie młodociane matowe, brunatne, dziób i nogi szarozielone. Pisklęta pokryte są białym, gęstym puchem. Wydaje głos poświstujący i sapiący. Wyprowadza 1 lęg w roku. Okres lęgowy kwiecień – sierpień. Gniazdo z gałęzi i gałązek buduje w koronach starych drzew, zazwyczaj ukryte w lasach. Składa 3-5 białych, przeświecających zielonkowato jaj. Wysiaduje przez ok. 1 miesiąc, a pisklęta pozostają w gnieździe co najmniej 2 miesiące. Pożywienie stanowią przede wszystkim ryby, płazy i owady wodne. Ptak wędrowny. Przeloty: marzec-kwiecień oraz sierpień-wrzesień. W odróżnieniu od swego krewniaka bocian czarny uważany jest za skrytego ptaka leśnego, raczej unikającego kontaktów z człowiekiem. Ostatnio zmienia swe zwyczaje i za­czyna gnieździć się coraz bliżej osad ludzkich, nawet w niewielkich lasach. Zasiedla lasy w pobliżu jezior, stawów hodowlanych i rzek, także lasy górskie.

Dzięcioł średni

Cały wierzch głowy czerwony. Pokrywy podogonowe jasnoróżowe, słabo odgraniczone od białawego brzucha. Spód ciała w pojedyncze, podłużne, czarne smugi, mocniej zaznaczone w szacie młodocianej. Dziób słaby. Pisklęta nagie. W przeciwieństwie do innych dzięciołów na wiosnę rzadko bębni, natomiast odzy­wa się jękliwym głosem. Okres lęgowy od kwietnia do czerwca, 1 lęg w ciągu roku. Gniazdo w wykutej dziupli z okrągłym otworem wylotowym. Czasami wykorzystuje te same dziuple przez wiele lat. Samica składa 5-6 białych jaj. Wysiaduje ok. 12 dni, a karmi przynajmniej 14 dni w dziupli ok. 1 miesiąca po jej opuszczeniu przez pisklęta. Opiekę sprawują oboje rodzice. Pożywienie głównie stanowią chrząszcze żyjące w drewnie oraz mrówki. Ptak osiadły.

Wilga

Samiec ma kontrastowe barwy, intensywnie złotożółty tułów i czarne skrzydła. Samica ma wierzch ciała oliwkowozielony, spód jasnoszary z ciemnymi, podłużnymi kreskami. U młodych spód ciała biały, z słabymi, podłużnymi kreskami, jasne obwódki lotek. Pisklę brązowo-białe. Wilga prowadzi skryty tryb życia w gęstych koronach drzew. Lot płaski, falisty. Głos czysty, donośny, fletowy. Okres lęgowy trwa od maja do lipca. Wyprowadza 1 lęg w roku. Gniazdo buduje z źdźbeł traw, łyka, mchu, piór i sierści, kunsztownie splecione w postaci głębokiego koszyczka i zawieszone w rozwidleniu gałęzi, z dala od pnia, w koronie drzew. Składa 3-4 białe   jaja z nielicznymi, brązowymi plamkami. Oboje rodzice je wysiadują przez ok. 2 tygodnie i następnie karmią. Pisklęta pozostają w gnieździe przez ok. 2 tygodnie. Żywią się głównie owadami i owocami. Ptak wędrowny. Przeloty w maju i sierpniu.

Wilk

Ma silną, krępą budowę ciała, wielki i szeroki łeb oraz spuszczony ogon (polano). Futro wilka jest brązowo-popielate. Podbrzusze popielate, łeb popielato-brązowo-czarny. Ogon puszysty, ciemny z wierzchu, na końcach włosów czarniawe. Uszy stojące, czoło szerokie, oczy (lampy) brązowe. Dojrzały wilk ma masę 40-60 kg, a długość ciała bez ogona ok. 140 cm. W warunkach naturalnych wilki żyją średnio od dwunastu do szesnastu lat. Latem wilki żyją rodzinami, a zimą tworzą większe stada zwane watahami. Jedną z przyczyn ich gromadnego życia jest zwiększenie siły napastniczej, co pozwala im polować na większe stada. Pozycja każdego osobnika w watasze jest ustalona na podstawie hierarchii, Na jej czele stanowi wadera i basior pełniący dominującą rolę w watasze. Te dwa osobniki łączą się w związek na całe życie i jako jedyne z całego stada mają prawo się rozmnażać. Pozostałe osobniki to głownie potomkowie pary rodzicielskiej, które dzięki sile swoich zębów ustalają swoją pozycję w watasze. Cieczka odbywa się pod koniec stycznia i na początku lutego.  Wilki są w stanie w ciągu doby pokonać dystans kilkudziesięciu kilometrów. Jeśli jednak samiec szuka partnerki, to w ciągu dwóch tygodni jest w stanie pokonać dystans około sześciuset kilometrów. Samica (wadera) nosi płód przez 9 tygodni. W kwietniu wadera pomiata 4-8 ślepych wilcząt w gnieździe, umieszczonym w gęstwinach, podmokłych i zarośniętych terenach, krzakach, itp. miejscach.  Młode wilki rodzą się ślepe i przez jakiś czas wymagają stałej temperatury otoczenia. Oczy otwierają dopiero mniej więcej po dwóch tygodniach, a na tym etapie są karmione wyłącznie mlekiem matki, która nie opuszcza ich na krok. Wychowaniem wilka zajmuje się wadera i samiec (basior), z tym, że basior dostarcza pożywienie. Wilk jest mięsożerny i jako mięsożerca, posiada 42 zęby o funkcji tnąco-kru­szącej.

Widłak spłaszczony

Roślina o wysokości do 15 cm, o płożącej się łodydze podziemnej, z której wyrastają liczne, kiściowato rozgałęzione pędy nadziemne. Gałązki spłaszczone, z łuskowatymi, ściśle przylegającymi liśćmi, ustawionymi parami na krzyż. Kłosy zarodnionośne umieszczone po kilka na długich, widlasto rozgałęzionych trzonkach. Zarodniki dojrzewają od sierpnia do października.

Widłak goździsty

Jest to roślina wieloletnia, w długości pędów do 1 m, płożących się i widlasto rozgałęzionych. Gałązki są wzniesione na wysokość do 20 cm. Liście ma biczykowate. Są one zakończone długim, białym włosem. Kłosy są najczęściej dwa, na długich szypułkach. Z kolei zarodniki są żółte. Zarodnikuje od czerwca do sierpnia.  Jest to roślina związana w dużej mierze z borami sosnowymi, można ją spotkać również w suchych lasach mieszanych. Roślina trująca,
o właściwościach leczniczych.

Widłak jałowcowaty

Jest to roślina wieloletnia, w długości pędów do 1 m, płożących się i widlastych, wzniesionych gałązkach. Liście są drobne, wąskie, ostro zakończone, brzegiem piłkowane, poziomo odstające od pędu, nie za gęsto ułożone. Kłosy zarodniowe są osadzone na szczytach ulistnionych pędów. Zarodniki są żółte. Zarodnikuje od lipca do września. Rośnie głównie w lasach wilgotnych. Roślina trująca, o właściwościach leczniczych.

Pomocnik baldaszkowaty

Jest to zimozielona roślina, o wysokości do 25 cm o łodydze wzniesionej, kanciastej i w dolnej części ulistnionej. Liście ma drobne, skórzane, lancetowate, ciemnozielone, na krótkich ogonkach, brzegiem drobno piłkowane.  Kwiaty są różowe lub białe, o jajowatych, wolnych płatkach, osadzonych po kilka na szczycie łodyżki. Łodyżka jest owłosiona. Kwitnie w czerwcu-lipcu. Głównie rośnie w borach sosnowych.

Salwinia pływająca

Jest jedyną paprocią, którą możemy w Polsce spotkać w wodzie. Jest rośliną jednoroczną. Ma delikatne i krótkie pędy, z trzema liśćmi w każdym węźle.  Dwa z nich mają dużą liczbę przestworów międzykomórkowych, mających za zadanie utrzymać roślinę na wodzie. Trzeci liść z kolei zanurzony jest w wodzie i kształtem przypomina pęczek korzeni. Na nim tworzą się zarodnie. Zarodnikuje jesienią. Jej środowiskiem życia jest woda stojąca.

Długosz królewski

Największa polska paproć. Osiąga wysokość do 2 m. Z podziemnego, rozgałęzionego kłącza co roku wyrasta kilka jasnozielonych, pozbawionych łusek liści. Liście są podwójnie pierzaste, w górnej części przekształcone w silnie rozgałęzioną wiechę, całkowicie pokryte rdzawymi, z czasem brązowiejącymi zarodnikami, osadzone na długich ogonkach. Zarodniki dojrzewają w czerwcu-lipcu. Paproć ta rośnie głównie w cienistych i wilgotnych lasach, na wrzosowiskach, torfowiskach, zabagnionych olszynach.

Nasięźrzał pospolity

Roślina o wysokości do 30 cm, z krótkim kłączem, z którego wyrasta corocznie jeden liść. Dzieli się on u podstawy na dwie części: zarodnionośną oraz asymilacyjną. Część zarodnionośna ma kształt pojedynczego kłosa z dwoma szeregami zarodni, z płonnym kończykiem na szczycie. Część asymilacyjna z kolei ma kształt liścia o kolorze żółto-zielonym. Jest ona mięsista i trochę połyskująca, podłużnie jajowata lub eliptyczna. Liść jest całobrzegi, tępy i zwężony ku nasadzie, obejmuje ogonek części zarodnionośnej. Zarodniki są żółte. Zarodnikuje czerwiec-sierpień. Roślina ta może się również rozmnażać wegetatywnie poprzez tworzenie nowych kłączy z pączków korzeniowych, odpadających jesienią. Rośnie głównie w skupiskach na wilgotnych łąkach, śródleśnych polanach, skrajach torfowisk.

Kumak nizinny

Dorasta do 4-5 cm długości. Skóra jest cienka, śliska, chropowata, pokryta u samców ostro, a u samic tępo zakończonymi brodawkami. Oczy są duże i wyłupiaste, a źrenice sercowatego kształtu. Kończyny z kolei są krótkie, końce palców ciemno zabarwione. Na brzusznej części powierzchni ciała na ciemnym granatowo-czarnym lub czarnym tle widoczne są jaskrawe różnokształtne pomarańczowe lub czerwone plamy. Cechą taksonomiczną gatunku jest brak połączeń pomiędzy plamami mostkowymi i obojczykowymi, miednicowymi i udowymi brzusznymi, a goleniowymi brzusznymi. Grzbietowa część zabarwiona jest na kolor brązowy lub szary, w różnych możliwych odcieniach. Do godów przystępuje w kwietniu, zaraz po obudzeniu się ze snu zimowego. Zimuje gromadnie, w ilościach dochodzących do 150-200 osobników.  Największa aktywność występuje w maju, w burzowe, ciepłe dni. Wtedy to samce rozdymają płuca, donośnie nawołują inne osobniki. Najczęściej, pod osłoną nocy dobierają się w pary i samica w krótkim czasie składa do 300 jaj, które są przyklejane do roślin podwodnych.  Kijanki po 5-10 dniach opuszczają osłonki jajowe. Okres życia larwalnego wynosi 2-3 miesiące. Larwy przechodzą metamorfozę, w wyniku której młode osobniki mają ok. 2 cm wielkości, o ubarwieniu osobników dorosłych. Kumak żywi się wodnymi owadami, a na lądzie dodatkowo dżdżownicami, nagimi ślimakami.  W przypadku zagrożenia kumak przyjmuje postawę ostrzegawczo-obronną, polegającą na charakterystycznym podnoszeniu kończyn i demonstrowaniu jasno ubarwionych wewnętrznych powierzchni stóp. W wyjątkowych przypadkach przewraca się na grzbiet pokazując jasno ubarwiony brzuch.

Żółw błotny

Pancerz tego żółwia jest owalny. W przedniej części nieco węższy niż w tylnej.   Żółwie błotne żyjące w naszym regionie są ciemno ubarwione. Na ciemnej skórze głowy i kończyn rozmieszczone są liczne żółte plamki, które pełnią funkcję ubarwienia ochronnego. Największe osobniki rzadko osiągają w Polsce 20 cm długości. Tęczówka samic jest najczęściej żółtawa, a u samców czerwonawa. Brzuszna część pancerza u samców jest wklęsła, co ułatwia im kopulację, a u samic prosta. Sen zimowy spędza głównie w wodzie, zagrzebany pod grubą warstwą mułu. Budzi się w kwietniu i przystępuje do godów, które odbywają się wyłącznie w wodzie. Okres godowy trwa przez cały maj. Na początku czerwca samice opuszczają zbiornik wodny, aby złożyć jaja.  Gdy samica znajdzie miejsce, nadające się do ich złożenia (najczęściej w bliskiej odległości od zbiornika wodnego) tylnymi łapami zaczyna kopać kilkucentymetrową, głęboką jamkę. Do niej składa do 20 jaj. Następnie dołek zasypuje i ugniata pancerzem. Gdy temperatura osiągnie 25-300C młode żółwiki opuszczają osłonki jajowe już po 60 dniach. Przy niższych temperaturach rozwój się znacznie wydłuża. Bezpośrednio po wykluciu żółwiki mają do 3 cm długości i są podobne do osobników dorosłych. Młode osobniki, póki pancerz nie stanie się odpowiednio twardy padają ofiarą wielu zwierząt – pijawek, kaczek, gęsi, łabędzi, ryb drapieżnych. Są to organizmy wolno rosnące. Dojrzałość płciową osiągają w wieku 12-15 lat, a żyją 60-80 lat. Żółw błotny jest zwierzęciem drapieżnym. Jego pokarm stanowią wyłącznie organizmy zwierzęce – dafnie, larwy komarów, małe rybki.

Kozioróg dębosz

Długość ciała 2,5-5,5 cm. Posiada masywne ciało o cylindrycznym, zwężającym się ku tyłowi kształcie. Pokrywy skrzydłowe w kolorze ciemnobrązowym (jaśniejące na końcu), osiągają długość 2,25 cm. W kształcie są szersze w części barkowej, łukowato zwężone i zakończone ostrym wyrostkiem. Spodnia strona jest owłosiona, ciemnobrunatna. Przednia część (głowa i przedplecze) a także odnóża i czułki są w kolorze czarnym, skąpo owłosione. Najbardziej charakterystycznym elementem budowy owada są jego czułki, będące 2 razy dłuższe od ciała samca i do 1,5 razy dłuższe od ciała samicy. Owad doskonały występuje od połowy maja do początku września. Dość dobrze lata, przebywa na korze pni i gałęzi, z upodobaniem wyszukują zranione drzewa i spijają wyciekający z nich sok. Nie odwiedzają kwiatów. Samice wyszukują do składania jaj głównie stare drzewa (dęby, rzadziej graby, buki), rosnące samotnie lub na skraju lasu. W szczelinach grubej kory samica składa po 1-3 jaja, łącznie ok. 100 sztuk. Larwy po wylęgu wgryzają się przez korę do drewna. Do jesieni osiągają długość ok. 2 cm. Po przezimowaniu żerują w łyku i bielu, dorastając do 6 cm długości. Po kolejnym zimowaniu i żerowaniu osiągają długość 7-10 cm i przepoczwarczają się w kolebkach poczwarkowych. Długość chodników larwalnych dochodzi do 90 cm. Dojrzałe chrząszcze wylęgają się z poczwarek już na jesieni, pozostają jednak w kolebkach do następnego sezonu wegetacyjnego. Cykl rozwojowy trwa co najmniej 3 lata, ale może się wydłużyć o kolejne 1-2 lata. W tym samym czasie rozwija się często jedno pokolenie kozioroga po drugim, tak, że cały pień drzewa podziurawiony jest chodnikami. Kozioróg dębosz występuje przede wszystkim w parkach, zadrzewieniach wzdłuż dróg oraz na samotnie stojących lub rosnących w niewielkich skupiskach dębach. Ponadto jest spotykany w starych, silnie prześwietlonych dąbrowach oraz na nagle odsłoniętych obrzeżach drzewostanów. 

Jelonek rogacz

Jest to największy owad żyjący w Polsce. Długość u samicy do 27-45 mm, a samca do 40 do 83 mm Wierzchnia część ciała jest lekko błyszcząca i wypukła, ubarwienie o niewielkiej zmienności, najczęściej brunatne lub ciemnobrunatne, głowa i przedplecze są zwykle ciemniejsze, czarno-brunatne. Bardzo charakterystyczna jest budowa żuwaczek u samców. Zwykle są one silnie rozwinięte, lekko wygięte na wzór poroży jelenia, stąd polska nazwa owada. Samice składają jaja w szyjach korzeniowych pniaków dębowych, w szczelinach kory. Po 5–6 tygodniach wylęgają się larwy, które wyjadają chodniki w nadziemnej części pniaka i wewnątrz grubych korzeni. Pod koniec żerowania larwy wygryzają w drewnie komorę poczwarkową. Ma ona kształt jaja kurzego o wymiarach 60 x 40 x 30 mm i jest utworzona z ziemi, dębowych wiórków, cząstek próchna i ekskrementów. Po przezimowaniu w kolebce przepoczwarczone chrząszcze czekają na okres rójki, której szczyt przypada na najcieplejsze dni czerwca. Po opuszczeniu poczwarki przebijają się przez warstwę gleby i wychodzą na powierzchnię. W godzinach popołudniowych i wieczornych można podziwiać niezwykły spektakl, na który składają się masowe loty i walki samców. Samce jak wspomniano wcześniej uzbrojone w potężne żuwaczki, które przypominają poroże jelenia. To właśnie one służą im do walki z rywalami w czasie rójki. Samice nie mają tak potężnych żuwaczek, ale za to bez problemu mogą przegryzać korę drzew i spijać wyciekający ze zranień sok. Feromony wydzielane przez nie w trakcie posiłku powodują, że w takie miejsce zlatują też samce. Potrafią one „wyczuć” taką samicę nawet z odległości kilkudziesięciu metrów. Wówczas dochodzi między nimi do pojedynków. Zwycięzcą zostanie tylko jeden. Z reguły w trakcie walk nie robią sobie krzywdy. Chodzi o to, aby przepchnąć, przegonić lub zrzucić przeciwnika z gałęzi lub pnia. Walki są niezwykle widowiskowe. A nawet jeśli ich nie widać, to w ciche wieczory roznosi się po lesie trzask zderzających się „poroży” i chrzęst pancerzy. Zwycięski samiec w nagrodę może kopulować z samicą, a przy okazji pożywiać się wyciekającym sokiem. W kwestii zdobywania pokarmu samce są w zasadzie całkowicie zależne od samic, gdyż swoimi potężnymi żuwaczkami nie są w stanie nacinać kory i pożywiać się. Po kopulacji samica składa do ziemi lub w próchniejącym drewnie ok. 20 jajeczek, z których wylęgają się pędraki. Rozwój larwalny jelonka może trwać 4–5 lat, zaś sam owad w postaci imago żyje zaledwie kilka tygodni. Najczęstszą rośliną żywicielską jelonka rogacza jest dąb, dlatego występuje w dębinach. Oprócz dębów występuje na innych drzewach liściastych, np. na grabie, brzozie, wiązach, itp.

Źródło:

Hudec K., 1993, Przewodnik. Ptaki, Warszawa: Wydawnictwo Multico

Cerny W., Drchal K., 1979, Jaki to ptak?, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne

Godlewski S., 1989, Vademecum myśliwego, Warszawa: Wydawnictwo MON

Mowszowicz J., 1987, Flora letnia, Warszawa: WSiP

Mowszowicz J., 1987, Flora wiosenna, Warszawa: WSiP

Szwedler I., Nawara Z., Spotkania z przyrodą. Rośliny. Warszawa: Multico

https://zielnik-karpacki.pl/atlas-roslin/roslina/nasiezrzal_pospolity

https://magazyn.salamandra.org.pl/m29a07.html

Najbar B., 1995, Płazy i gady Polski, Zielona Góra: Wydawnictwo WSI

Zahradnik J., 2001, Przewodnik kózkowate, Warszawa: Wydawnictwo Multico